Χρῆστος Κατσέας

Ἡ νεωτέρα ἐποχή, μὲ τὴν ἁλματώδη πρόοδον τῆς τεχνολογίας καὶ τὴν κυριαρχίαν τοῦ νεοφιλελευθερισμοῦ, μεταμόρφωσε βαθύτατα τὴν ἔννοιαν τῆς παιδείας. Ὅ,τι ποτὲ ἦτο ὁλιστικὴ προσέγγισις πρὸς τὴν καλλιέργειαν τοῦ ἀνθρώπινου πνεύματος καὶ τῆς προσωπικότητος, ἐσυρρικνώθη εἰς στενὴν ἐκπαιδευτικὴν διαδικασίαν, μὲ σκοπὸν τὴν ἀπόκτησιν συγκεκριμένων δεξιοτήτων καὶ γνώσεων αἱ ὁποῖαι ἐξυπηρετοῦσι κυρίως οἰκονομικοὺς σκοπούς.

Ἡ παιδεία, καθ’ ὅσον οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες τὴν ἐνόουν, ἦτο διὰ βίου διαδικασία, περιλαμβάνουσα τὴν καλλιέργειαν τοῦ νοῦ, τοῦ σώματος καὶ τοῦ πνεύματος. Ἦτο διαδικασία ὑπερκειμένη τῶν ὁρίων τοῦ σχολείου καὶ ἐκτεινομένη εἰς πάντας τοὺς τομεῖς τῆς ζωῆς. Σήμερον, ἡ παιδεία περιορίζεται ἐντὸς τῶν τειχῶν τοῦ σχολείου καὶ μετατρέπεται εἰς ἐργαλεῖον προετοιμασίας τῶν νέων πρὸς τὴν ἀγορὰν ἐργασίας.

Ἡ ἐκπαίδευσις, ἐκ τῆς ἄλλης πλευρᾶς, μέρος ἐστίν τῆς παιδείας. Διαδικασία κατὰ τὴν ὁποίαν μεταδίδονται συγκεκριμέναι γνώσεις καὶ δεξιότητες. Ὡστόσο, ἡ ἐκπαίδευσις δὲν δύναται νὰ ἀντικαταστήση τὴν παιδείαν. Ἡ παιδεία πολὺ πλεῖον ἐστίν τῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἐστίν ἡ καλλιέργεια τῆς κριτικῆς σκέψεως, τῆς δημιουργικότητος, τῆς συναισθηματικῆς νοημοσύνης, τῶν ἠθικῶν ἀξιῶν καὶ τῆς κοινωνικῆς εὐθύνης. Ἡ σύγχρονος παιδεία, ἐνδίδουσα εἰς τὰς τυποποιημένας δοκιμασίας καὶ τὰ στενὰ προγράμματα μαθήσεως, ὑπονομεύει τὴν ἀνάπτυξιν τῶν σπουδαίων τούτων ἱκανοτήτων. Τὰ παιδία ἀναγκάζονται νὰ ἀπομνημονεύσωσι μεγάλους ὄγκους πληροφοριῶν, στερούμενα τῆς εὐκαιρίας νὰ σκέπτωνται κριτικῶς, νὰ ἀναλύωσι, νὰ συνθέτωσι καὶ νὰ ἐπινοῶσι.

Ἡ δι’ ἐμπειρίας μάθησις, ἥτις εἶναι ἀναγκαῖα πρὸς τὴν ἀνάπτυξιν τῆς κριτικῆς σκέψεως καὶ τῆς δημιουργίας, ἔχει ὑποχωρήσει εἰς βάρος τῆς θεωρητικῆς διδασκαλίας. Οἱ μαθηταὶ πλεῖον χρόνον ἀφιεροῦσι ἐνώπιον βιβλίων καὶ ὑπολογιστῶν, παρὰ συμμετέχοντες εἰς δραστηριότητας αἵτινες ἐπιτρέπουσιν αὐτοῖς νὰ ἐξερευνῶσι τὸν κόσμον περὶ αὐτοὺς καὶ νὰ ἀνακαλύπτωσι νέας ἰδέας.

Ἡ ἀποσύνδεσις τῆς παιδείας ἀπὸ τῆς κοινωνίας ἀποτελεῖ ἄλλο σοβαρὸν πρόβλημα. Ἡ παιδεία δὲν πρέπει νὰ εἶναι μιὰ ἀπομονωμένη διαδικασία λαμβάνουσα χώραν ἐντὸς τῶν σχολείων. Πρέπει νὰ συνδέεται μετὰ τῆς κοινωνίας καὶ νὰ συμβάλλει εἰς τὴν ἐπίλυσιν τῶν κοινωνικῶν προβλημάτων.

Ἐάν θέλωμεν νά ἀνακτήσωμεν τήν οὐσίαν τῆς παιδείας, ὀφείλομεν νά ἐπανεξετάσωμεν τόν ρόλον τοῦ σχολείου καί νά τόν ἑπαναπροσδιορίσωμεν. Τό σχολεῖον πρέπει νά εἶναι τόπος, ὅπου τά παιδία μανθάνουσι νά σκέπτωνται κριτικῶς, νά εἶναι δημιουργικά, νά συνεργάζωνται καί νά ἀναλαμβάνουσι πρωτοβουλίας. Πρέπει νά εἶναι τόπος, ὅπου τά παιδία καλλιεργοῦσι τάς ἠθικάς των ἀξίας καί τήν κοινωνικήν των εὐθύνην.

Ἡ παιδεία εἶναι θεμελιῶδες ἀνθρώπινον δικαίωμα καί ἐπένδυσις διὰ τό μέλλον. Εἶναι ἡ βάσις, ἐπὶ τῆς ὁποίας οἰκοδομεῖται μία δίκαια καί βιώσιμος κοινωνία. Εἶναι ἡ δύναμις, ἡ ὁποία δύναται νά μεταμορφώσῃ τόν κόσμον.