[Πῶς ἡ σύγκρουση Ἰσραήλ – Ἰράν μπορεῖ νὰ μεταβάλει τὸν παγκόσμιο χάρτη τοῦ πετρελαίου]

τοῦ Χρήστου Κατσέα

Ἂν θέλει κανείς νὰ κατανοήσει τὴν πραγματικὴ σημασία τῆς κλιμάκωσης μεταξὺ Ἰσραήλ καὶ Ἰράν, ὀφείλει νὰ στρέψει τὸ βλέμμα του ὄχι μόνο στὰ πεδία τῶν στρατιωτικῶν συγκρούσεων, ἀλλὰ καὶ στὴ γεωγραφία τῆς ἐνέργειας. Διότι ἐκεῖ, ἀκριβῶς, βρίσκεται τὸ κρυφὸ νευρικὸ σύστημα τῆς παγκόσμιας πολιτικῆς.

Στὸ κέντρο αὐτῆς τῆς γεωπολιτικῆς σκακιέρας δεσπόζει τὸ Στενὸ τοῦ Ὀρμούζ. Πρόκειται γιὰ ἕνα στενὸ θαλάσσιο πέρασμα ποὺ χωρίζει τὸν Περσικὸ Κόλπο ἀπ’ τὸν Ἰνδικὸ Ὠκεανό. Ἀπ’ τὸ σημεῖο αὐτὸ διέρχεται σχεδὸν τὸ ἕνα πέμπτο τοῦ παγκόσμιου θαλάσσιου ἐμπορίου πετρελαίου. Ὅποιος μπορεῖ νὰ ἐλέγξει —ἢ ἔστω ν’ ἀπειλήσει!— τὴ διέλευση τοῦ περάσματος αὐτοῦ, ἀσκεῖ ἐπιρροὴ σ’ ὁλόκληρη τὴν παγκόσμια οἰκονομία.

Τὸ Ἰράν γνωρίζει πολὺ καλά αὐτὴ τὴ γεωστρατηγικὴ πραγματικότητα. Ἐπὶ δεκαετίες ὁλόκληρες, ἡ ἰρανικὴ στρατηγικὴ στηρίζεται στὴ λεγόμενη «ἀπειλὴ τοῦ Ὀρμούζ»: ἐὰν δεχθεῖ στρατιωτικὴ πίεση μεγάλης κλίμακας, μπορεῖ νὰ παρεμποδίσει τὴ ναυσιπλοΐα στὸ πέρασμα αὐτό. Ἀκόμη καὶ μία μερικὴ διατάραξη τῆς κυκλοφορίας τῶν δεξαμενοπλοίων θὰ μποροῦσε νὰ προκαλέσει αἰφνίδια ἄνοδο τῶν τιμῶν τῆς ἐνέργειας σὲ παγκόσμια κλίμακα.

Αὐτὴ ἡ πιθανότητα ἐξηγεῖ καὶ τὴν προσοχὴ μὲ τὴν ὁποία παρακολουθοῦν τὴν κρίση οἱ μεγάλες δυνάμεις. Οἱ Ἡνωμένες Πολιτεῖες διατηροῦν σημαντικὴ ναυτικὴ παρουσία στὸν Περσικὸ Κόλπο, ἀκριβῶς γιὰ νὰ διασφαλίζουν τὴν ἐλευθερία τῆς ναυσιπλοΐας. Τὸ Ἰσραήλ, ἀπ’ τὴν ἄλλη πλευρά, θεωρεῖ τὸ ἰρανικὸ καθεστὼς τὴ σημαντικότερη στρατηγικὴ ἀπειλὴ γιὰ τὴν ἀσφάλειά του. Ἡ ἀντιπαράθεση μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν ἔχει ἤδη μετατραπεῖ σὲ μία μακρόχρονη «σκιώδη σύγκρουση», ὅπου συνυπάρχουν κυβερνοεπιθέσεις, μυστικὲς ἐπιχειρήσεις καὶ περιορισμένα στρατιωτικὰ πλήγματα.

Ὅμως οἱ πρόσφατες ἐπιθέσεις ἐναντίον ἐνεργειακῶν ὑποδομῶν στὴν Τεχεράνη ἀναδεικνύουν μία νέα διάσταση: τὸ ἐνεργειακὸ σύστημα τοῦ Ἰράν μετατρέπεται πλέον σὲ μέρος τοῦ πεδίου τῆς σύγκρουσης. Ἂν ἡ στρατηγικὴ αὐτὴ συνεχιστεῖ, δὲν θὰ ἐπηρεάσει μόνο τὴν ἐσωτερικὴ σταθερότητα τοῦ ἰρανικοῦ κράτους. Θ’ ἀναγκάσει καὶ τὴν παγκόσμια ἀγορά ν’ ἀναζητήσει νέες ἰσορροπίες.

Σ’ αὐτὸ τὸ σημείο ἐμφανίζονται δύο μεγάλοι παῖκτες: ἡ Κίνα καὶ ἡ Ρωσία. Ἡ πρώτη εἶναι ὁ μεγαλύτερος εἰσαγωγέας πετρελαίου στὸν κόσμο καὶ διατηρεῖ στενὲς ἐνεργειακὲς σχέσεις μὲ τὴν Τεχεράνη. Ἡ δεύτερη, ὡς μεγάλη παραγωγὸς ὑδρογονανθράκων, παρακολουθεῖ μὲ προσοχὴ κάθε κρίση ποὺ μπορεῖ νὰ ἐπηρεάσει τὶς τιμὲς τῆς ἐνέργειας. Ἔτσι, ἡ σύγκρουση δὲν περιορίζεται πλέον σὲ μία περιφερειακὴ διαμάχη· ἀποκτᾶ παγκόσμιο γεωοικονομικὸ χαρακτῆρα.

Τὸ παράδοξο τῆς κατάστασης εἶναι ὅτι καμία ἀπὸ τὶς βασικὲς πλευρὲς δὲν φαίνεται νὰ ἐπιθυμεῖ ἕναν γενικευμένο πόλεμο. Ἡ ἱστορία, ὅμως, τῆς Μέσης Ἀνατολῆς διδάσκει ὅτι οἱ κρίσεις σπάνια παραμένουν περιορισμένες. Ἕνα τυχαῖο περιστατικὸ στὴ θάλασσα, ἕνα πλῆγμα ποὺ θὰ θεωρηθεῖ ὑπερβολικό, ἢ ἕνα κῦμα ἀντιποίνων ἀπὸ συμμαχικὲς δυνάμεις μπορεῖ νὰ μεταβάλει μία περιφερειακὴ κρίση σὲ παγκόσμια ἀναστάτωση.

Καὶ ἐδῶ ἐπανερχόμαστε στὸ βασικὸ ἐρώτημα: τί διακυβεύεται πραγματικά;

Δὲν πρόκειται μόνο γιὰ τὴν ἀντιπαράθεση δύο κρατῶν. Διακυβεύεται ἡ σταθερότητα ἑνὸς συστήματος ποὺ τροφοδοτεῖ τὴν παγκόσμια οἰκονομία μὲ ἐνέργεια. Ἂν τὸ Στενὸ τοῦ Ὀρμούζ μετατραπεῖ ἀπὸ θαλάσσιο διάδρομο ἐμπορίου σὲ πεδίο στρατιωτικῆς σύγκρουσης, τότε ἡ ἐπίδραση θὰ φτάσει πολὺ πέρα ἀπ’ τὰ ὅρια τῆς Μέσης Ἀνατολῆς.

Ἡ τιμὴ τοῦ πετρελαίου, οἱ θαλάσσιες μεταφορές, ἡ βιομηχανικὴ παραγωγή καὶ τελικὰ ἡ καθημερινὴ ζωὴ δισεκατομμυρίων ἀνθρώπων θὰ αἰσθανθοῦν τὴ δόνηση.

Διότι στὴ γεωπολιτικὴ τοῦ 21ου αἰῶνα, ἕνα στενὸ θαλάσσιο πέρασμα μπορεῖ ν’ ἀποδειχθεῖ σημαντικότερο ἀπὸ ἕνα πεδίο μάχης.

Καὶ ὅταν ἡ ἐνέργεια μετατρέπεται σὲ ὅπλο, τότε ὁ πόλεμος παύει νὰ εἶν’ ἁπλῶς περιφερειακός. Γίνεται παγκόσμιος!