Γρηγόρης Τσουκαλᾶς: Ἱδρυτὴς καὶ Συντονιστὴς τοῦ starconsciousness.blogspot.com. Ἐρευνητής, Ἀρθρογράφος καὶ Ἀναλυτὴς σὲ γεωπολιτικοὺς ἱστότοπους ὅπως τὸ militaire.gr, τὸ slpress.gr κ.ἀ.

Καθημερινά, οἱ ἄνθρωποι καθίστανται θύματα μιᾶς ἀνελέητης προπαγάνδας, ποὺ τείνει νὰ ἀλλοιώσει τὴν εἰκόνα τῆς πραγματικότητας σὲ σχέση μ’ ἐκείνη ποὺ ὁ καθένας χωριστὰ ἔχει διαμορφώσει. Σύμφωνα μὲ τοὺς κανόνες τῆς προπαγάνδας, μιὰ «ἀστυνομία σκέψης» ἀσκεῖ τὸν ἀπόλυτο ἔλεγχο σὲ τέτοιο βαθμό, ὥστε στὸ τέλος ἡ δυνατότητα σκέψης νὰ ἔχει ἐξαλειφθεῖ ἢ καὶ ποινικοποιηθεῖ.

Οἱ διαφημιστὲς προτιμοῦν νὰ πουλοῦν ὄνειρα μαζὶ μὲ ἐπώνυμα προϊόντα. Ἔτσι, ἡ Coca Cola εἶναι «στιγμὲς ζωῆς» καὶ ὁ Nescafe «ἀτελείωτη εὐχαρίστηση». Οἱ διαφημιστές —αὐτοὶ οἱ «καλλιτέχνες» τοῦ ἐμπορίου— συντονίζονται μὲ τὶς διαθέσεις τοῦ ἐγκεφάλου τοῦ κοινοῦ τους. Τὶς τεχνικὲς τῆς σύγχρονης διαφήμισης θὰ τὶς ζήλευε καὶ ὁ Γκέμπελς.

Οἱ προπαγανδιστικοὶ καὶ διαφημιστικοὶ μηχανισμοὶ χρησιμοποιοῦν καὶ τὴ νέα ἐπιστήμη τῆς Μιμητικῆς (memetics), ὡς ἐργαλεῖο ἑρμηνείας τῆς διασπορᾶς τῆς λαϊκῆς κουλτούρας καὶ διαμόρφωσης τοῦ μελλοντικοῦ μάρκετινγκ. Ἂν στὸ μυαλό σας ἔχει ἀποτυπωθεῖ ὁποιοδήποτε διαφημιστικὸ σπὸτ ἢ ἂν ἀκολουθεῖτε ἄθελά σας τὰ ρεύματα τῆς μόδας, τότε ἴσως ἔχετε ἔρθει σὲ ἀπροσδόκητη ἐπαφὴ μ’ ἕνα «μὶμ» (meme).

Στὴν τηλεόραση, ἡ ἴδια διαφήμιση μπορεῖ νὰ προβληθεῖ μὲ καθυστέρηση δύο δευτερολέπτων, μὲ μιὰ ἄσχετη ἄλλη διαφήμιση στὸ ἐνδιάμεσο. Ἂν κάποιος παρακολουθήσει δύο ὧρες τηλεόραση, εἶναι πολὺ πιθανὸ νὰ δεῖ τὴν ἴδια διαφήμιση πάνω ἀπὸ τρεῖς φορές. Ἡ ἐπανάληψη ἑνὸς συγκεκριμένου συμβόλου ἢ συνθήματος βοηθᾶ τὸ κοινὸ νὰ τὸ συγκρατεῖ στὴ μνήμη του.

Αὐτὸ μπορεῖ νὰ ἐκδηλώνεται μὲ τὴ μορφὴ κουδουνίσματος ἢ εἰκόνας ποὺ τοποθετεῖται σχεδὸν πάντα στὴν ἴδια σκηνή. Περιλαμβάνει ἐπίσης τὴ χρήση ὑποσυνείδητων φράσεων, εἰκόνων ἢ ἄλλου περιεχομένου στὸ πλαίσιο μιᾶς προπαγανδιστικῆς σύνθεσης. Ἡ συμπεριφορὰ ἀπέναντι στὴν ἐπανάληψη εἶναι ἀρχικὰ θετικὴ· ἕως ὅτου ὁ καταναλωτὴς μάθει κ’ ἐξοικειωθεῖ μὲ τὴ διαφήμιση, ἡ στάση του παραμένει θετική.

Ἡ ἐκμάθηση ἐξελίσσεται γρήγορα κατὰ τὴν πρώτη ἔκθεση, ὁδηγῶντας σὲ μιὰ ταχεῖα αὔξηση τῆς ἀνάκλησης. Στὴ διαφήμιση, ἡ τεχνικὴ αὐτὴ ὀνομάζεται Μηχανιστική, καί, ἀπαγόμενη ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τῆς Ψυχανάλυσης, προϋποθέτει τὴν ἐπανάληψη ἑνὸς συγκεκριμένου σλόγκαν ἢ εἰκόνας. Ἡ ἐπανάληψη ἐνεργοποιεῖ τὸ σημεῖο ἐπιθυμίας τοῦ ἐγκεφάλου.

Κάπως ἔτσι γεννιοῦνται στὸν νοῦ μας τα «μὶμς»· μεταπηδοῦν ἀπὸ μυαλὸ σὲ μυαλὸ μέσῳ μιᾶς διαδικασίας ποὺ ὀνομάζουμε μίμηση (memesis). Σύμφωνα μὲ τὸν Δρ. Don Beck, «τὰ μὶμ εἶναι κρυφὰ σχήματα ἐντὸς τῆς ροῆς καὶ τοῦ ἀναβρασμοῦ τῆς κουλτούρας μας».

Στὴ δεκαετία τοῦ 1980, μὲ τὴν ἀνάπτυξη τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης (Artificial Intelligence), δημιουργήθηκε καὶ ὁ νέος ἐπιστημονικὸς κλάδος τῆς Μιμητικῆς. Ἡ μιμητικὴ μηχανική, χάρη στοὺς σχεδιαστὲς τῶν «πολιτιστικῶν ἰῶν», εὐνοεῖ τοὺς εἰδικοὺς τῶν ἀγορῶν νὰ μποροῦν πλέον νὰ ἐξαπολύουν σὲ πλήρη ἔκταση σχεδιασμένους «ἐγκεφαλικοὺς ἰούς».

Τὸ σαγηνευτικὸ βλέμμα καὶ ἡ περιποιημένη ἐμφάνιση, ὅπως καὶ τὸ καταπληκτικὸ τοὺς λέγειν, ὠθεῖ τὸν πομπὸ στὴν ἐπιθυμία ἀπόκτησης τοῦ προϊόντος στὴ διαφήμιση – τῆς ἰδέας στὴν προπαγάνδα. Οἱ ἐπαναλήψεις φθόγγων καὶ λέξεων, οἱ ὁμοιοκαταληξίες, οἱ παρηχήσεις, τὰ λογοπαίγνια, οἱ ἀναγραμματισμοὶ καὶ οἱ ἀμφισημίες ἔχουν ὡς στόχο τὴν ἄμεση ἐντύπωση τοῦ μηνύματος στὸ ὑποσυνείδητο τοῦ δέκτη-ἀνθρώπου.

Αἴσθηση δική μου, ἀλλὰ καὶ πολλῶν ἄλλων, εἶναι ὅτι οἱ ἀγοραστικὲς ἀποφάσεις ὅλο καὶ περισσότερων ἀνθρώπων βασίζονται στὶς κοινὲς ἀξίες, στὸν ἴδιο τρόπο σκέψης καὶ στὶς ἴδιες προοπτικὲς ποὺ δημιουργοῦνται.