Σχόλιο – γνώμη γιὰ τὸ βιβλίο: Χρῆστος Κατσέας

* Τὸ κείμενο δημοσιεύθηκε στὶς 3 Ἀπριλίου 2023, στὸ προσωπικό μου ἱστολόγιο. Τοῦτο ἐστί τὸ τελικὸν κείμενον.

Εἰσαγωγή:

Ὁ Κώστας Καρυωτάκης ἔκλεισε μὲ τρόπο αἰνιγματικὸ καὶ τραγικὸ τὴ σύντομη ζωή του, δίνοντας τέλος σ’ αὐτὴν μὲ τὴν αὐτοκτονία του, τὸ 1928, σε ἡλικία μόλις τριάντα δύο χρονῶν, στὴν τοποθεσία Βαθύ τῆς Μαργαρώνας, πλησίον τῆς Πρέβεζας. Στὰ ἐλάχιστα χρόνια ποὺ ἔζησε καὶ ἐδημιούργησε ποιητικῶς, δὲν θὰ ἔλεγε κανείς ὅτι ἀπασχόλησε ἰδιαίτερα τὰ κοινωνικὰ δρώμενα τῆς ἐποχῆς, ἐξαίρεση ἀποτελεῖ ἡ σύντομη ἐνασχόλησή του μὲ τὸ συνδικαλιστικὸ κίνημα, ἀπὸ τὸ ὁποῖο δὲν ἀπέκτησε ὀφέλη, ἀλλ’ ἀντιθέτως, ὑπέστη ζημία, τόσον ἐπαγγελματικῶς ὅσον καὶ προσωπικῶς.

Ὁ Κώστας Καρυωτάκης, ποιητὴς καὶ πεζογράφος, λογίζεται ὡς ὁ κυριότερος ἐκφραστὴς τῆς μελαγχολίας, τῆς ὑπαρξιακῆς ἀγωνίας καὶ τοῦ σαρκασμοῦ, στοιχείων ποὺ διαποτίζουν τὸ ἔργο του. Ἐπηρέασε βαθύτατα τοὺς κατοπινοὺς ποιητὲς, ὅπως τὸν Σεφέρη, τὸν Ρίτσο, τὸν Βρεττάκο, καὶ ἄλλους.

Τὰ ποιήματά του ἔχουν μεταφραστεῖ σὲ πάνω ἀπὸ τριάντα γλῶσσες, καὶ τὸ ἔργο του μελετᾶται ὄχι μόνο στὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ καὶ σὲ πολλές χώρες τοῦ ἐξωτερικοῦ. Γύρω ἀπὸ τὸν ποιητικὸ του κόσμο ἔχουν γραφτεῖ ἑκατοντάδες μελέτες καὶ βιβλία, ἐνώ δὲκάδες ἐπιστημονικὰ συνέδρια ἔχουν ἀφιερωθεῖ στὴν ἐρμηνεία τῆς ποίησής του.

*

Ἡ Σκιὰ τοῦ Κώστα Καρυωτάκη φωτίζεται ἐκ νέου μὲ τὴν καλαίσθητη ἔκδοση τοῦ ὁμώνυμου βιβλίου· μετ’ ἐπιμελείας καὶ σπουδῆς τοῦ κ. Δημηρούλη. Ἕνας πολυσέλιδος τόμος –ἑπτακοσίων καὶ πλέον σελίδων– ὅστις θὰ ἱκανοποιήσει τὴν πνευματικὴν δίψαν ὅσων ἀναζητοῦν τὴν ἐσώτερη οὐσία τοῦ Καρυωτακισμοῦ.

Εἶναι ἡ πρώτη φορὰ ποὺ ἀναγιγνώσκω Καρυωτάκη –μετά τὴ σύντομη, σχολικὴ μου ἐπαφή μὲ τὸ ἔργο τοῦ ποιητῆ– μέσα ἀπὸ τοῦτο τὸ βιβλίο· καὶ ἀνακαλύπτω ἕναν κόσμον· τὸν κόσμον τοῦ Καρυωτάκη.

«Φυγή»

Ἀμίλητη, κυνηγεμένη

φτάνει σ’ ἐρειπωμένο τοῖχο·

στηρίζεται καὶ περιμένει

ἕνα κελάδημα, ἕνα στίχο.

—

Γύρω το δάσος μὲ τὶς μπόρες

φεύγει σὰν πλοῖο στὴν τρικυμία.

Κ’ ἤτανε ἡμέρες ἀνθοφόρες

—ἐπέρασαν— κ’ ἤτανε μία…

—

Τώρα τὴν ἄβυσσο ρωτάει

πῶς βρέθηκε ἄξαφνα δωπέρα

ἐνῶ στὰ μάτια της κρατάει,

φῶς ὅλη, ἐκείνη τὴν ἡμέρα.

—

Ψυχή, λησμόνει τὰ ὄνειρά σου.

Ἦρθες, πουλὶ στὴν καταιγίδα,

κ’ ἐχάρισες ὅλου τοῦ δάσου

τὴν τελευταία μας ἐλπίδα.

Τὸ ποίημα «Φυγὴ» συνιστᾷ ἕνα λυρικὸ ἔργο ποὺ ἀποτυπώνει μὲ ἐξαίσιον τρόπον τὴν ἀνθρώπινη ἀνάγκη γιὰ ἐλπίδα καὶ ἀπόδραση ἀπὸ τὸν πόνο καὶ τὴν καταπίεση. Ἡ φυσιογραφικὴ ἀπεικόνιση καὶ ἡ συμβολικὴ τεχνικὴ τοῦ Καρυωτάκη ἐμπλουτίζουν τὸ ὕφος, δημιουργῶντας μιὰ ἀτμόσφαιρα ὀνειρικῆς μελαγχολίας καὶ ἀπόγνωσης.

Τὸ ποιητικὸ ὑποκείμενο στέκει ἀμίλητο, ὡς φυλακισμένο, ἐρειδόμενο πάνω σ’ ἕναν ἐρημωμένο τοίχο, περιμένοντας ἕνα ψεγάδι ζωῆς, ἕνα κελάδημα, ἢ ἕναν στίχο, ὡς ἄνθρωπος πού χάνει τὴν ἀναγκαία δύναμη ν’ ἀντισταθεῖ. Ἡ εἰκόνα αὐτὴ ὑπογραμμίζει τὴν ψυχικὴ ἀπομόνωση, τὴν ἀπομάκρυνση ἀπὸ τὸ παρελθόν, ὡς μία ἀναπόδραστη διάλυση τοῦ ἐγώ. Ἡ φύση –τὰ στοιχεῖα τῆς, τὸ πυκνὸ δάσος, ἡ ἀδιάκοπη βροχή, ἡ τρικυμία–, ἀντανακλᾶ τὴν ἐσωτερικὴ ἀναστάτωση καὶ τὴν ἐπιθυμία φυγής, ἐνώ ἡ αναφορά στὶς «ἡμέρες ἀνθοφόρες» ὑποδηλώνει τὴν ἀπώλεια τῆς ἀθωότητας καὶ τὴν νοσταλγία μιᾶς χαμένης εὐτυχίας.

Ὁ Καρυωτάκης καταγράφει μὲ δριμύτητα τὴν ἐγκλωβισμένη ψυχὴ ποὺ βασανίζεται ἀπὸ τὴν πραγματικότητα. Ἡ ζωή παρουσιάζεται ὡς μιὰ ἀτέρμονη καταιγίδα, ὅπου ἡ ψυχὴ –ὡς ἕνα πουλὶ– προσπαθεῖ νὰ ἀποδράσει, ἀλλὰ μάταια. Ἡ ἐλπίδα στέκει μετέωρη, παραδομένη στὴν ἐπερχόμενη φθορὰ.

Ὁ ποιητὴς ἀναδεικνύεται εὔστοχος καὶ διεισδυτικός, μεταχειριζόμενος λέξεις ποὺ τέμνουν μὲ ὑφέρποντα ἀλλὰ ἀποφασιστικὸ τρόπο. Ἡ ποίησή του «σφάζει μὲ τὸ βαμβάκι», καθὼς ἡ ἐσωτερικὴ ἀγωνία δὲν διατυπώνεται μὲ κραυγὴ, ἀλλὰ μὲ μιὰ σπαρακτικὴ ἡσυχία.

Στὴν ἔκδοση τοῦ κ. Δημηρούλη, ὁ Καρυωτάκης φωτίζεται ὡς μορφὴ ποὺ ἐπέδρασε καθοριστικὰ στὴ μεταγενέστερη ποίηση. Ὁ τόμος προσφέρει μιὰ συγκροτημένη ἀποτύπωση τῶν ἀναγνώσεων ποὺ ἔχει δεχθεῖ τὸ ἔργο του, ἀποκαλύπτοντας τὴ μεθοδικὴ προσέγγιση ἀνασυνθέσεως τῆς ποιητικῆς του ἀξίας. Ἡ ἐμβριθὴς καὶ ἐναργὴς ἑρμηνεία τῶν κριτικῶν ἀνοίγει νέους ὁρίζοντες στὴν πρόσληψη τοῦ ποιητῆ.

Διαβάζοντας τὸ βιβλίο, ἔνιωσα ν’ ἀνοίγεται ἕνα πέρασμα, μιὰ «πόρτα» που γιὰ χρόνια ἔμενε ἐρμητικὰ κλειστὴ γιὰ ἐμένα. Ὁ σεβασμὸς κ’ ἡ καθαρότητα μὲ τὴν ὁποία ὁ Δημηρούλης προσεγγίζει τὸ ἔργο τοῦ Καρυωτάκη εἶναι ἐντυπωσιακά, σε βαθμὸ ποὺ ἀποτελοῦν πραγματικὴ συμβολὴ στὴν κατανόηση τῆς ποιητικῆς του.

*

Ἐραστὴς τοῦ ὡραίου βιβλίου, ὁμολογῶ, πὼς τὸ ἔργο αὐτὸ δὲν ἀποτελεῖ μόνο μίαν ἐπιστημονικὴ μελέτη, ἀλλὰ κ’ ἕνα κόσμημα τυπογραφικῆς κ’ ἐκδοτικῆς ἀρτιότητος.

Συγχαρητήρια!