Γεωπολιτικὴ διαμάχη καὶ οἱ πόλεμοι ὀρυκτῶν: Μιὰ ἀναδυόμενη παγκόσμια πραγματικότητα

Χρῆστος Κατσέας

Ἡ σύγχρονη διεθνὴς σκηνὴ χαρακτηρίζεται ἀπὸ ἕναν ὁλοένα ἐντεινόμενο ἀνταγωνισμὸ ἰσχύος, ποὺ βασίζεται στὴν ἀπόκτηση καὶ τὸν ἔλεγχο σπάνιων ὀρυκτῶν, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦν θεμελιώδη ὑλικὰ γιὰ τὴν τεχνολογικὴ καὶ βιομηχανικὴ ἀνάπτυξη. Ἡ αὐξανόμενη ζήτηση γι’ αὐτὰ τὰ ἐξαιρετικὰ πολύτιμα ὑλικά, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴ γεωγραφική τους ἄνιση κατανομή, ἔχει καταστήσει τὶς συγκρούσεις διὰ τοὺς φυσικοὺς πόρους ἕνα μόνιμο χαρακτηριστικὸ τῆς σύγχρονης γεωπολιτικῆς τάξης, γνωστὲς πλέον ὡς «πόλεμοι ὀρυκτῶν».

Μελέτες καὶ ἀναλύσεις προβλέπουν ὅτι ὁ γεωοικονομικὸς ἀνταγωνισμὸς γιὰ αὐτοὺς τοὺς πόρους θὰ κλιμακωθεῖ τὰ ἑπόμενα χρόνια. Ἕνα χαρακτηριστικὸ παράδειγμα εἶν’ ἡ δήλωση τοῦ πρώην – ἑπομένου Προέδρου τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν, Ντόναλντ Τράμπ, ποὺ ἐξέφρασε στρατηγικὸ ἐνδιαφέρον γιὰ γεωγραφικὲς ἐκτάσεις συνολικοῦ ἐμβαδοῦ 12 ἑκατομμυρίων τετραγωνικῶν χιλιομέτρων, οἱ ὁποῖες περιλαμβάνουν ἀνυπολόγιστο ὀρυκτὸ πλοῦτο.

Ἡ Οὐκρανία, πλούσια σὲ λίθιο, κοβάλτιο καὶ σπάνιες γαῖες, ἀποτελεῖ χαρακτηριστικὸ παράδειγμα χώρας ποὺ βρίσκεται στὸ ἐπίκεντρο γεωστρατηγικῶν ἀντιπαραθέσεων. Ὁ Ἀμερικανὸς Γερουσιαστὴς Λίντσεϊ Γκράχαμ δήλωσε ὅτι: «οἱ Ἡνωμένες Πολιτεῖες δὲν μποροῦν νὰ ἀνεχθοῦν τὴν ἐπικράτηση τῆς Ρωσίας στὴν Οὐκρανία», μιὰ χώρα πού, σύμφωνα μὲ ὑπολογισμούς, διαθέτει ὀρυκτὰ ἀξίας 10-12 τρισεκατομμυρίων δολαρίων.

Καναδᾶς: «Ἡ φάρσα ἔληξε», δήλωσε ὁ Καναδὸς Ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν, Dominic LeBlanc, ἀντιδρῶντας πρὸς τὴ σειρὰ τῶν παρατηρήσεων τοῦ Ντόναλντ Τράμπ, ὁ ὁποῖος ἔσπευσε νὰ ἰσχυριστεῖ ὅτι: «ὁ Καναδᾶς θὰ ὑπάρξει ἡ 51η Πολιτεία» τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν. «Ἀποτελεῖ μιὰ μέθοδο γιὰ τὴ σπορὰ σύγχυσης, τὴν ἀναστάτωση τῶν πολιτῶν καὶ τὴ δημιουργία χάους, ἐν γνώσει του ὅτι οὐδέποτε θὰ πραγματοποιηθεῖ κάτι τέτοιο», προσέθεσε· ὁ Καναδὸς Ὑπουργὸς.

Ἐν τῷ μεταξύ, ἡ χώρα, εὐλογημένη μὲ πλοῦτο ἀνυπολόγιστης ἀξίας ποὺ ἀγγίζει τὰ «33 τρισεκατομμύρια δολάρια», ἐνσωματώνει ποικίλους φυσικοὺς πόρους, ἀπὸ πετρέλαιο, φυσικὸ ἀέριο καὶ οὐράνιο, ἕως φωσφορικὰ ἅλατα, κάδμιο, μόλυβδο, τιτάνιο, ψευδάργυρο καὶ πλῆθος σιδηροκραμάτων. Διασκορπισμένα σ’ ὅλο τὸν ἐκθαμβωτικὸ Βόρειο Καναδᾶ, τὰ πλούσια κοιτάσματα σπάνιων γαιῶν, ὅπως τὸ δημήτριο, τὸ νεοδύμιο καὶ τὸ προμέθιο, ἐκμεταλλεύονται ἀδιάκοπα μέσῳ σειρᾶς ὀρυχείων. Ἀνακύπτει λοιπὸν τὸ ἐρώτημα: μήπως ὁ Τρὰμπ πραγματικὰ εὐστοχεῖ στὸ νὰ ἐπαίρεται· ἢ ἁπλῶς ἐπιδίδεται σὲ ἀνώφελες φλυαρίες;

Γροιλανδία: «Ἡ Γροιλανδία ἀνήκει στοὺς Γροιλανδούς. Δὲν ἐπιθυμοῦμε νὰ εἴμαστε Δανοί, οὔτε Ἀμερικανοί… Ἔχουμε τὴν ἐπιθυμία γιὰ πλήρη ἀνεξαρτησία, τὴ φιλοδοξία νὰ καταστήσουμε τὸν ἑαυτό μας κύριον τοῦ οἴκου μας», ἐπεσήμανε ὁ Πρωθυπουργὸς Mute Egede, ἀπευθυνόμενος στοὺς δημοσιογράφους, ἐν μέσῳ τῶν ἀποπειρῶν τοῦ Ντόναλντ Τρὰμπ νὰ ἐξετάσει τὴν προοπτικὴ ἀγορᾶς τοῦ νησιοῦ.

Ἡ Γροιλανδία, ὑπέρμετρα πλούσια σὲ ἀνεκτίμητους ὀρυκτοὺς πόρους, οἱ ὁποῖοι ἐνδέχεται νὰ μὴν ἔχουν πλήρως ἐξερευνηθεῖ, φιλοξενεῖ κοιτάσματα πολύτιμων μετάλλων καὶ πετρωμάτων, ὅπως γραφίτης, οὐράνιο, καθὼς καὶ σπάνιες γαῖες. Ἐκτιμᾶται ὅτι τὸ νησὶ διαθέτει τοὐλάχιστον «1,5 ἑκατομμύρια» τόνους αὐτῶν τῶν ὑλικῶν, περιλαμβανομένων τῶν στοιχείων ὕττριο, σκάνδιο, νεοδύμιο καὶ δυσπρόσιο. Ἀκόμη κι ἂν τὰ ὄνειρα τοῦ Τρὰμπ δὲν βροῦν πρακτικὴ ἐφαρμογή, μιὰ σιωπηλὴ καὶ ἀδιόρατη σύγκρουση —περιοριζόμενη πρὸς τὸ παρὸν σὲ σκιώδεις διαβουλεύσεις ἐντὸς τῶν συνεδριάσεων—, ἤδη ἐξελίσσεται στὸ παρασκήνιο, καθὼς οἱ Ἡνωμένες Πολιτεῖες καταβάλλουν ἔντονες προσπάθειες νὰ ἀποτρέψουν μιὰ σειρὰ κινεζικῶν ἐπενδύσεων στοὺς ἀνεκτίμητους ὀρυκτοὺς πόρους της Γροιλανδίας.

Στὴ Νότια Ἀμερική, ἡ Βολιβία ἔχει ἀναδειχθεῖ σὲ στρατηγικὸ κόμβο λόγῳ τῶν τεράστιων ἀποθεμάτων λιθίου, ἕνα ὑλικὸ ζωτικῆς σημασίας γιὰ τὴν παραγωγὴ μπαταριῶν καὶ ἄλλων προηγμένων τεχνολογιῶν. Ἡ ἐκμετάλλευση αὐτοῦ τοῦ πλούτου ἔχει προκαλέσει ἐσωτερικὲς ἐντάσεις καὶ διεθνεῖς πιέσεις, καθὼς πολυεθνικὲς ἑταιρεῖες ἐπιδιώκουν ἀπρόσκοπτη πρόσβαση στὰ ἀποθέματα. Ἐνδεικτικὴ τῆς ἔντασης εἶναι ἡ δήλωση τοῦ Ἔλον Μάσκ, (διευθύνοντος συμβούλου τῆς Tesla): «Θὰ ἀνατρέψουμε ὅποιον θέλουμε»· ἀναφερόμενος στὶς κατηγορίες περὶ ἀμερικανικῆς ἀνάμειξης σὲ πολιτικὲς ἀνακατατάξεις γιὰ τὴν ἐξασφάλιση ὀρυκτῶν πόρων.

Παρόμοια, ἡ Βενεζουέλα, μὲ τὰ πλούσια πετρελαϊκά της κοιτάσματα καὶ ἄλλους φυσικοὺς πόρους, ἀποτελεῖ ἕνα ἀκόμη πεδίο ἔντονων γεωπολιτικῶν ἐναντιώσεων. Οἱ οἰκονομικὲς κυρώσεις κ’ οἱ πολιτικὲς πιέσεις ποὺ ἀσκοῦνται στὴ χώρα σχετίζονται ἄμεσα μὲ τὴ διεκδίκηση τοῦ ἐλέγχου τῶν ἐνεργειακῶν της ἀποθεμάτων.

Στὴν ἀφρικανικὴ ἤπειρο, ὁ ἀνταγωνισμὸς γιὰ τοὺς σπάνιους φυσικοὺς πόρους εἰσέρχεται σὲ νέα φάση. Ἡ Ρωσία, ἀξιοποιῶντας τὸ κενὸ ποὺ ἀφήνουν οἱ δυτικὲς δυνάμεις, ἐπεκτείνει τὴν ἐπιρροή της σὲ χῶρες ὅπως τὸ Σουδάν, ὁ Νίγηρας, ἡ Λιβύη καὶ ἡ Κεντροαφρικανικὴ Δημοκρατία. Ἡ Ἀφρική, πλούσια σὲ σπάνιες γαῖες καὶ ἄλλα πολύτιμα ὑλικά, ἔχει γίνει τὸ νέο μέτωπο γεωπολιτικῶν συμπλοκῶν.

Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ ὀρυκτά, ἡ πρόσβαση στοὺς ὑδάτινους πόρους ἀναδεικνύεται ὡς ἄλλος ἕνας σημαντικὸς τομέας διαμάχης. Ὁ «Πόλεμος τοῦ Νεροῦ» στὴν Κοτσαμπάμπα τῆς Βολιβίας ἀποτελεῖ παράδειγμα ἀντίστασης στὶς πολιτικὲς ἰδιωτικοποίησης φυσικῶν πόρων. Οἱ μαζικὲς κινητοποιήσεις τῶν κατοίκων τὸ 2000 ὁδήγησαν στὴν ἀκύρωση τῆς ἰδιωτικοποίησης· —Σέ ’μας; Ἴδωμεν!..

Ἡ αὐξανόμενη ζήτηση γιὰ σπάνιους φυσικοὺς πόρους, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὶς ἐπιπτώσεις τῆς Κλιματικῆς Ἀλλαγῆς, ἐνδέχεται νὰ προκαλέσει γεωπολιτικὲς ἐντάσεις ἄνευ προηγουμένου. Ὑπ’ αὐτὲς τὶς συνθῆκες, ἡ διεθνὴς συνεργασία κ’ ἡ βιώσιμη διαχείριση τῶν πόρων ἀποτελοῦν τὶς μόνες ρεαλιστικὲς λύσεις γιὰ τὴν ἀποφυγὴ νέων συγκρούσεων.