Χρῆστος Κατσέας

Ἡ κρίση στὴ Συρία ἀποτελεῖ ἕνα περίπλοκο γεωπολιτικὸ καὶ κοινωνικὸ φαινόμενο, στὸ ὁποῖο οἱ θρησκευτικὲς ταυτότητες ἔχουν ἐνταχθεῖ ὡς παράγοντες ἀναπαραγωγῆς καὶ κλιμάκωσης τῆς σύγκρουσης. Παρὰ τὴν πολυδιάστατη φύση της, ἡ διασύνδεση θρησκείας καὶ πολιτικῆς ἐξουσίας ἔχει δημιουργήσει ἕνα περιβάλλον ὅπου οἱ θρησκευτικὲς διαφορὲς μετατρέπονται σὲ ἐργαλεῖα στρατηγικῆς καὶ κοινωνικῆς χειραγώγησης.

Θρησκευτικὲς Ὁμάδες: Διαχρονικὲς Κοινωνικὲς Δομὲς καὶ Πολιτικὴ Οἰκονομία.

Σουνιτικὴ πλειονότητα: Ἡ σουνιτικὴ κοινότητα, ἡ ὁποία συγκροτεῖ τὴν πλειονότητα τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Συρίας, διαδραμάτισε κεντρικὸ ρόλο στὴν ἀντίσταση κατὰ τοῦ καθεστῶτος Ἄσαντ. Ὡς φορέας ἱστορικῶν διεκδικήσεων γιὰ πολιτικὴ συμμετοχή, ἡ σουνιτικὴ ταυτότητα συχνὰ ἀναπαριστᾶται ὡς συνώνυμη τῆς ἀποκατάστασης τῆς «ἰσορροπίας ἐξουσίας» ποὺ διαταράχθηκε ἀπὸ τὴν ἀλαουιτικὴ κυριαρχία.

Ἀλαουιτικὴ μειονότητα: Ἡ ἀλαουιτικὴ κοινότητα, ἀνήκοντας σὲ μιὰ ἑτερόδοξη σιιτικὴ παράδοση, κυριαρχεῖ στὶς ἐξουσιαστικὲς δομὲς τοῦ κράτους ἀπὸ τὴν περίοδο τῆς ἀνόδου τοῦ Χαφὲζ ἀλ-Ἄσαντ. Ἡ πολιτικὴ αὐτὴ συγκέντρωση ἐξουσίας, ποὺ θεμελιώθηκε μέσῳ ἑνὸς δικτύου πελατειακῶν σχέσεων, δημιούργησε ἐντάσεις καὶ αἴσθημα περιθωριοποίησης στὶς πλειονοτικὲς ὁμάδες.

Χριστιανικὲς κοινότητες: Οἱ χριστιανοί, ὡς μειονοτικὴ ὁμάδα, σαρκώνουν τὸ παράδειγμα τῶν «ὁριακῶν κοινωνικῶν ὁμάδων» ποὺ παραμένουν εὐάλωτες σὲ περιόδους συγκρούσεων. Ἂν καὶ παραδοσιακὰ συνδέονται μὲ τὸν πολιτισμικὸ πλουραλισμὸ τῆς Συρίας, ἡ σύγκρουση τοὺς ἀνέδειξε ὡς θύματα διωγμῶν καὶ ἀναγκαστικῶν μετακινήσεων.

Κουρδικὸς πληθυσμός: Οἱ Κοῦρδοι, μιὰ ἐθνοτικὴ ὁμάδα μὲ σύνθετη θρησκευτικὴ καὶ πολιτικὴ ταυτότητα, ἐντάσσονται στὴ συριακὴ κρίση ὡς δρῶντες ποὺ διεκδικοῦν ἐθνοπολιτικὴ αὐτονομία. Ἡ στρατηγική τους θέση κ’ οἱ συμμαχίες τοὺς μὲ διεθνεῖς δυνάμεις τους κατέστησαν καθοριστικοὺς παράγοντες στὴ γεωπολιτικὴ ἀναδιάρθρωση τῆς περιοχῆς.

Θρησκευτικὲς Ταυτότητες καὶ Ἡ Ἐξέλιξη τῆς Σύγκρουσης.

Α΄. Θρησκευτικὴ ἐργαλειοποίηση καὶ πολιτικὴ νομιμοποίηση: Ἡ ἐκμετάλλευση θρησκευτικῶν ταυτοτήτων ἀποτέλεσε στρατηγικὴ τῶν ἐμπλεκόμενων πλευρῶν. Τὸ καθεστὼς Ἄσαντ προέβαλε τὴν ἀλαουιτικὴ μειονότητα ὡς προστάτιδα δύναμη ἀπέναντι σ’ ἕναν θρησκευτικὸ φονταμενταλισμό, προσελκύοντας τὴν ὑποστήριξη ἄλλων μειονοτήτων. Παράλληλα, ἡ ἀντιπολίτευση υἱοθέτησε ρητορικὲς ἀπελευθέρωσης ἀπὸ μιὰ «θρησκευτικὴ ὀλιγαρχία», ἐνισχύοντας τὴ διχαστικὴ δυναμική.

Β΄. Διεύρυνση τῶν κοινωνικῶν ρήξεων: Ἡ ἑστίαση σὲ θρησκευτικὲς διαφοροποιήσεις ἐνίσχυσε τὴν πόλωση μεταξὺ τῶν κοινοτήτων. Ἡ θρησκευτικὴ ταυτότητα μετατράπηκε σ’ ἕνα «συμβολικὸ πέρασμα» γιὰ τὴ διαίρεση τῶν πληθυσμῶν, καθιστῶντας ὁποιαδήποτε διαπραγμάτευση ἐξαιρετικὰ περίπλοκη.

Γ΄. Ἐνίσχυση ἐξτρεμιστικῶν δρώντων: Ἡ θρησκευτικὴ πολυδιάσπαση παρεῖχε τὸ ἔδαφος γιὰ τὴν ἀνάδυση ἐξτρεμιστικῶν ὁμάδων. Ὁμάδες ὅπως τὸ «Ἰσλαμικὸ Κράτος» χρησιμοποίησαν τὴν θρησκευτικὴ ρητορικὴ γιὰ νὰ νομιμοποιήσουν τὴ βία καὶ νὰ ἐνισχύσουν τὴ στρατολόγησή τους.

Δ΄. Ἀνθρωπιστικὲς ἐπιπτώσεις: Ἡ θρησκευτικὴ διαίρεση πυροδότησε μαζικοὺς ἐκτοπισμούς, ἐγκλήματα κατὰ ἀμάχων καὶ καταστροφὴ κοινοτήτων, γεγονὸς ποὺ ἐνέτεινε τὴν ἀνθρωπιστικὴ κρίση.

Θρησκευτικὲς Διαιρέσεις καὶ Συστημικὴ Ἀστάθεια.

Διασπαστικὴ πολιτικὴ συνοχή: Ἡ ἀνάδειξη τῶν θρησκευτικῶν ταυτοτήτων ὡς κύριου ἄξονα τῆς σύγκρουσης ἔχει ἀποδυναμώσει τὴν ἐθνικὴ ἑνότητα, καθιστῶντας τὴν πολιτικὴ ἀνασυγκρότηση σχεδὸν ἀνέφικτη.

Ἀνθρωπιστικὴ τραγωδία: Ἡ ἀδυναμία ὑπέρβασης τῶν θρησκευτικῶν διαφορῶν συνέβαλε στὴν ἐμβάθυνση τῆς κρίσης, μὲ τὶς εὐάλωτες ὁμάδες νὰ ὑφίστανται διαρκῆ περιθωριοποίηση.

Διεθνοποίηση τῆς κρίσης: Οἱ θρησκευτικὲς ταυτότητες ἔχουν προσελκύσει τὴν παρέμβαση διεθνῶν δρώντων, οἱ ὁποῖοι υἱοθέτησαν ἀντίπαλες θρησκευτικὲς ἀφηγήσεις ὡς μέσο ἐπιρροῆς στὴ σύγκρουση.

Συμπέρασμα: Ἡ συριακὴ κρίση ὑπογραμμίζει τὴ σύνθετη ἀλληλεπίδραση θρησκείας, πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς δυναμικῆς. Οἱ θρησκευτικὲς ταυτότητες, ἂν καὶ δὲν συνιστοῦν τὴν ἀπόλυτη αἰτία τῆς σύγκρουσης, ἔχουν ἐνταθεῖ ἀπὸ τὶς γεωπολιτικὲς συνθῆκες, καθιστῶντας τὴ θρησκευτικὴ διάσταση ἀναπόφευκτη γιὰ τὴ διαχείριση τῆς κρίσης. Γιὰ τὴν οἰκοδόμηση μιᾶς βιώσιμης εἰρηνευτικῆς διαδικασίας, ἀπαιτεῖται μιὰ προσέγγιση ποὺ θὰ ὑπερβαίνει τὴ μονοδιάστατη ἑστίαση στὶς θρησκευτικὲς διαφορὲς καὶ θὰ ἑστιάζει στὴ συνολικὴ ἀναδόμηση τῆς κοινωνικῆς συνοχῆς.